Świątynie buddyjskie w Tajlandii – co należy o nich wiedzieć?

Świątynie buddyjskie w Tajlandii to jedne z największych atrakcji turystycznych tego kraju. Jeśli planujesz wybrać się do tych miejsc, to warto przed wycieczką poznać elementy świątynnych kompleksów oraz ich nazewnictwo. W tym właśnie celu powstał ten artykuł, w którym wyjaśnię, co jest czym i jaką pełni funkcję.

Świątynie buddyjskie w Tajlandii – wprowadzenie

Dlaczego dobrze jest orientować się w świątynnej architekturze Tajlandii? Chociażby po to, żeby później podczas pisania artykułów czy tworzenia prezentacji i materiałów wideo potrafić poprawnie nazwać poszczególne struktury świątynne i wyjaśnić, w jakim celu je zbudowano.

Z własnego doświadczenia wiem, że na początku rozeznanie się w tym, co jest czym w świątyniach buddyjskich, może okazać się nieco kłopotliwe. Na szczęście w trakcie moich wypraw do Tajlandii za każdym razem dowiadywałem się czegoś więcej w tym temacie, a dodatkowo pomogła mi znajomość w stopniu komunikatywnym języka tajskiego. Dzięki temu lepiej poznawałem te miejsca, ich historie a przy okazji sam buddyzm. Dlatego też dzielę się tutaj tymi informacjami i mam nadzieję, że uznasz je za przydatne.

Świątynie buddyjskie w Tajlandii – obiekty

Wat

Wat to w języku tajskim świątynia. Wyraz ten może odnosić się także do klasztoru. Pochodzi on z języka sanskryckiego od słowa vāṭa. W tłumaczeniu oznacza ono miejsce ogrodzone, zagrodę, barierę. Termin ten odnosi się najczęściej do kompleksu budynków pełniących funkcje religijne. Z tego względu jest to zawsze pierwszy wyraz pełnej nazwy świątyni – np. Wat Arun (Świątynia Świtu), Wat Chedi Sao Lang (Świątynia Dwudziestu Stup), Wat Phra That Doi Phra Chan (Świątynia Relikwii Buddy Na Górze Pomyślnego Księżyca) itd.

Powszechnie występujący błąd w pisowni nazw świątyń

W tym miejscu chciałbym wskazać na powszechny błąd popełniany podczas pisania artykułów czy tworzenia materiałów wideo o świątyniach w Tajlandii. Sam też na początku go popełniałem, kiedy nie znałem języka tajskiego. Co zatem mam na myśli?

Często można spotkać się z takimi formami zapisu czy wymowy jak np. Świątynia Wat Arun, Świątynia Wat Phra Kaew itp. W takich przypadkach następuje dwukrotne powtórzenie słowa świątynia w dwóch językach – polskim i tajskim (wat). To mniej więcej tak jakby napisać Kościół Church of Our Saviour czy Świątynia Temple of Artemis. Nie trzeba dobrze znać języka angielskiego, żeby zauważyć, że coś jest nie tak w podanych przed chwilą przykładach. Dlatego najlepiej korzystać albo z nazw tłumaczonych na język polski, albo tajskich – Świątynia Świtu lub Wat Arun zamiast Świątynia Wat Arun.

Chedi/Stupa

To jedna z najważniejszych struktur w świątynnym kompleksie mająca stanowić jego centrum. Kształtem zazwyczaj przypomina dzwon lub stożek, chociaż może mieć nieco inny wygląd w zależności od stylu lub być kombinacją kilku wpływów architektonicznych. Oba wyrazy używane do określenia tego typu obiektów również pochodzą z sanskrytu. Chedi wywodzi się od słowa caitya, które oznacza przypomnienie lub pomnik. Natomiast stupa to kopiec, stos, zwał, usypisko.

Stupy wznoszone są w celu przechowywania w nich relikwii i wizerunków Buddy. Zdarza się, że składane są w nich prochy mnichów, ważnych osobistości i członków rodziny królewskiej. Ponadto kształt stupy ma przedstawiać wszechświat, a kopuła symbolizuje ziemię.

Według pism buddyjskich  chedi dzielą się na 4 rodzaje:

1. Stupy relikwii – zawierają przedmioty należące do Buddy, jego szczątki i wizerunki a także prochy monarchów, mnichów i świętych świeckich.

2. Stupy religijne – miejsca pielgrzymkowe związane z narodzinami, oświeceniem, pierwszym kazaniem i nirwaną Buddy.

3. Stupy Dhammy – zawierają pisma objaśniające Szlachetne Prawdy, czyli teksty buddyjskie jak Tripitaka.

4. Stupy Utesika – budowane ku czci Buddy bez dokładnego określenia, do czego mają służyć.

Chedi mają różnorodne znaczenie i przeznaczenie. Niemniej najczęściej służą do przechowywania w nich relikwii należących do Buddy.

Prang

Prang to obiekt o charakterystycznym stożkowatym kształcie. Wyglądem może kojarzyć się również z kolbą kukurydzy.

Prangi w Tajlandii są inspirowane architekturą khmerską. Te budowle mają symbolizować świętą górę Meru – można ją też spotkać pod nazwami Sumeru, Sineru czy Mahāmeru. Według kosmologii hinduskiej i buddyjskiej góra jest centrum wszystkich wszechświatów: duchowych, fizycznych i metafizycznych.

Najwięcej prangów budowano w okresach Królestwa Sukhothai (1238-1347), kiedy to nastąpił rozkwit buddyzmu therawady, jak i Królestwa Ayutthaya (1351-1767). Z czasem zaczęły przybierać one nieco inne formy ze względu na ewoluujące style architektoniczne.

Najlepszym przykładem tego typu obiektu jest ten znajdujący się w kompleksie Wat Arun w Bangkoku. To najsłynniejszy prang w Tajlandii i jednocześnie największy w tym kraju – przy okazji jest to najwyższa budowla w Bangkoku. Prang ma ok. 67 lub 86 m wysokości. Te różnice w rozmiarach wynikają z przyjęcia innych punktów początkowych przy dokonywaniu pomiarów.

Ubosot

Ubosot to Sala Święceń. To najświętszy budynek, w którym mnisi wykonują swoje obowiązki i odprawiają obrzędy religijne. Wykonywane są tutaj m.in. rytuały święceń (upasampadā), jak i recytowana jest Pāṭimokkha. W świątyni może być tylko jeden Ubosot.

W terminologii świątynnej tego typu obiekty nazywane są także Uposathakara lub Uposathakkha. Od tych słów pochodzących z języka palijskiego powstało określenie Ubosot lub w skrócie Bot. Oznacza ono salę, którą wykorzystuje się do rytuałów w dni uposatha. W tym czasie mnisi oraz osoby świeckie oddają się praktykowaniu i zgłębianiu nauk Buddy, medytują i starają się przestrzegać Pięciu Wskazań buddyzmu.

Ubosot może mieć różne położenie w kompleksie świątynnym w zależności od regionu. W środkowej Tajlandii Sala Święceń jest centralnym punktem. W świątyniach północnej Tajlandii centralnym obiektem jest stupa.

Rozmiary i formy Sal Święceń nie są jasno określone, dlatego można spotkać duże i małe obiekty o kształcie prostokąta. Ich granice wyznaczają kamienie Sema lub Sima, o których będzie dalej.

Viharn

Viharn jest Salą Zgromadzeń/Salą Kazań. To budynek używany do ceremonii religijnych z udziałem mnichów i osób świeckich jak np. Kathina (ofiarowywanie mnichom szat), Pha Pa czy zdobywanie zasług. Tutaj też przez większość dnia wyznawcy buddyzmu przeprowadzają obrzędy religijne.

Sala Zgromadzeń często przypominać może wyglądem Ubosot. Zwłaszcza jeśli oba obiekty mają podobny styl architektoniczny. W przeciwieństwie do Sali Święceń Viharn nie ma kamieni granicznych Sema.

W kompleksie może znajdować się więcej niż jeden Viharn.

Niekiedy w świątyniach są budynki pełniące jednocześnie funkcję Sali Święceń i Sali Zgromadzeń.

Kamienie Sema – czyli jak odróżnić Ubosot od Viharnu

Jeśli zwiedzasz świątynie buddyjskie w Tajlandii i widzisz kilka budynków, a nie wiesz, który z nich jest Salą Święceń lub Salą Zgromadzeń to z pomocą przychodzą wspomniane nieco wyżej kamienie Sema (albo Sima).

Ubosot otoczony jest ośmioma takimi kamieniami, które wyznaczają wokół niego święty obszar w kształcie prostokąta. Dziewiąty kamień znajduje się wewnątrz Sali Święceń pod głównym wizerunkiem Buddy.

Kamienie Sema wykonane są najczęściej z rzeźbionych płyt kamiennych i mają unikalne wzory i kształty.

Świątynie buddyjskie w Tajlandii – inne budynki

Opisane powyżej obiekty są najważniejsze w każdej świątyni buddyjskiej w Tajlandii, chociaż jest jeszcze wiele innych struktur pełniących istotne funkcje.

Mandapa

Charakterystyczny kwadratowy obiekt lub w kształcie krzyża z zazwyczaj spiczastym dachem. Może pełnić on różne funkcje i wykorzystuje się go do przechowywania przedmiotów ceremonialnych, artefaktów związanych z Buddą czy świętych pism.

Ho Trai

Biblioteka świątynna. Przechowuje się w niej święte pisma jak Tripitaka oraz inne ważne buddyjskie teksty. W przypadku tego budynku cechą zwracającą uwagę jest jego wysoka podstawa. Ma to chronić święte pisma przed wilgocią i innymi działaniami mogącymi im zaszkodzić. Jeśli biblioteka stoi na wodzie, to często podtrzymywana jest przez wysokie kolumny. Za to ceglane podstawy budynku dobrze sprawdzają się w walce z termitami. Ho Trai może mieć różne kształty i rozmiary.

Sala

Sala lub pawilon to obiekt typu otwartego. Nie ma on ścian i jest jedynie zadaszony. Sala służy jako miejsce do odpoczynku, spotkań czy schronienia się przed deszczem.

Sala Kan Parian

Wielofunkcyjny budynek służący do różnych zajęć. W tym miejscu mnisi uczą Dhammy, śpiewają i odprawiają różne ceremonie.

Ho Rakhang

Ho Rakhang to dzwonnica. Słowo ha w języku tajskim oznacza wieżę a rakhang to dzwon. Służy ona głównie to sygnalizowania mnichom, kiedy powinni rozpocząć pełnienie swoich obowiązków.

Phra Rabiang

Krużganek budowany niekiedy wokół świętego obszaru w świątyni. Można spotkać się z tego typu strukturą w słynnej Wat Pho w Bangkoku, gdzie umieszczono 400 posągów Buddy.

Kuti

Kuti to kwatery mnichów. Wyróżniają się tym, że są niewielkie, co ma ograniczać potrzebę zbierania i posiadania dóbr materialnych. Niekiedy można zobaczyć drewniane kuti na palach, zwłaszcza w górzystych czy lesistych miejscach oddalonych od miast.

Budynki pomocnicze

W kompleksach świątynnych mogą pojawiać się budynki pomocnicze. Przeznaczone są one do różnych funkcji.

Wizerunki Buddy i elementy w świątyniach buddyjskich

Posągi Buddy

W każdej Sali Święceń i Sali Zgromadzeń znajduje się główny posąg Buddy oraz inne mniejsze lub większe Jego wizerunki. Można je także zobaczyć w różnych miejscach na terenie kompleksu świątynnego.

Chofah

To ornament dekoracyjny zdobiący szczyty dachów w świątyniach. Wyglądem przypomina smukłego ptaka, mitycznego Garudę, który widnieje w godle Tajlandii. Chofah może mieć też inne kształty. Ten element ma przy okazji ważne znaczenie symboliczne, ponieważ reprezentuje sięganie do nieba – sięganie do trzech klejnotów buddyzmu.

Koło Dhammy

Nazywane również Dharmachakra czy Thammachak. To symbol Dhammy, nauk Buddy. Niekiedy Koło Dhammy widuje się w towarzystwie dwóch jeleni.

Nagi

 

Nagi to mityczne stworzenia o wężowatych kształtach widoczne przy bramach kompleksów lub wejściach do świątyń. Ich ciała ciągną się przez całą długość balustrad. Ich zadaniem jest strzec świętych miejsc przed złem. Z tego powodu praktycznie wszystkie świątynie buddyjskie w Tajlandii mają wizerunki nag.

Jakszowie

Olbrzymy występujące w wierzeniach bramińskich i buddyjskich. Posągi Jakszów często widzi się w świątyniach, jako że pełnią oni rolę strażników.

Chinthe

Słowo chinthe wywodzi się z języka birmańskiego i oznacza lwa. W Tajlandii posągi tych stworzeń są umieszczane przed wejściami do świątyń lub pagód.

Podział świątyni na trzy części

Podczas planowania budowy kompleksu świątynnego teren dzieli się na 3 główne części:

Phuttavasa. Obszar przeznaczony do przeprowadzania ceremonii buddyjskich lub symbolizujący miejsce zamieszkania Buddy. W tej strefie znajdują się ważne obiekty jak: chedi, Ubosot, Viharn, Ho Trai i Phra Rabiang.

Sanghavasa. Miejsce zamieszkania mnichów związane ze sposobem życia monastycznego, w którym mogą oni wykonywać obowiązki osobiste niezwiązane z żadnymi ceremoniami religijnymi. Tutaj są takie obiekty jak: kuti, Sala Kan Parian, kuchnia, jadalnia i łazienki.

Obszar Sanghi i dobrobytu publicznego. Jest to strefa wyznaczona po podziale wcześniejszych dwóch jako obszar do użytku publicznego. Na tym terenie jest Sala Dhammy, muzeum, dzwonnica, pawilon wielofunkcyjny.

Świątynie buddyjskie w Tajlandii – podsumowanie

Jeśli informacje w tym artykule okazały się pomocne, to bardzo się cieszę. Mam nadzieję, że w ten sposób lepiej przybliżyłem charakterystykę obiektów w świątyniach Tajlandii. Taki też miałem cel podczas pisania. Pozostaje mi na koniec życzyć owocnego zwiedzania świątyń i innych ciekawych miejsc w tym pięknym kraju.

Artykuł (tekst i zdjęcia) objęty jest prawem autorskim Creative Commons BY-NC-ND.  Więcej o licencji ⇒ tutaj.